U bent hier

De eerste stappen van een jonge specialist in het Rijkserfgoedlaboratorium

XRF-metingen en monstername in de Zuiderkerk in Enkhuizen.

Inmiddels is Sanne Berbers al meer dan een halfjaar werkzaam als junior-onderzoeker bij het Rijkserfgoedlaboratorium, onderdeel van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed – via het project 'Specialistische kennisborging in de museale sector'. Binnen dit project zijn 'kansplaatsen' gecreëerd die jonge of beginnende specialisten de mogelijkheid bieden om kennis op te doen bij ervaren vakgenoten in musea en erfgoedinstellingen. De komende jaren nemen veel professionals afscheid van de erfgoedsector. Door hun kennis over te dragen aan een jongere generatie blijven de vaardigheden voor collectiebeheer- en behoud en de waardevolle kennis over museale collecties behouden. 

Door Sanne Berbers

In dit kader houd ik iedereen graag op de hoogte van mijn werkzaamheden in het Rijkserfgoedlaboratorium. Sinds mijn aanstelling heb ik mij beziggehouden met een enorme verscheidenheid aan interessante projecten, want dit laboratorium is er voor het hele culturele erfgoedveld, van archeologie en musea tot lokale overheid en particuliere kunstcollecties. Ik zal een inkijkje geven in twee bijzondere projecten van de afgelopen maanden. 

Bijbelse gewelven in Enkhuizen

De Zuiderkerk in Enkhuizen bevat bijzondere bijbelse gewelfschilderingen Ze bedekken het hele gewelf (met in totaal 54 afbeeldingen van verhalen uit het Oude en het Nieuwe Testament) en zijn geschilderd in 1485. De schilderingen hebben een turbulent leven gehad, met overschilderingen en restauraties, waardoor ze inmiddels niet meer goed leesbaar zijn vanaf de grond. Om bezoekers van de kerk er weer van te kunnen laten genieten, is een project opgezet om digitale reconstructies te maken van die prachtige schilderingen. Met alle details en kleuren die ze origineel hadden.

Om te bepalen hoe die originele kleuren er ooit uitzagen, is de hulp van het Rijkserfgoedlaboratorium ingeschakeld. In samenwerking met mijn collega's Luc Megens en Rutger Morelissen hebben we in de kerk X-Ray fluorescentie (XRF)-metingen gedaan en verfmonsters genomen van 17 schilderingen. 

Met behulp van XRF is meetbaar welke zware elementen zich in de verschillende soorten verf bevinden en is het mogelijk de gebruikte pigmenten te herleiden. Bij de schilderingen in Enkhuizen bleek dat er vaak verschillende pigmenten door elkaar waren gebruikt of dat er diverse verflagen op elkaar waren 'gestapeld'. Om daar meer zicht op te krijgen hebben we de verfmonsters ingebed en bekeken onder de (elektronen)microscoop. Zo konden we precies identificeren welke pigmenten er waren gebruikt voor het gewelf. Die resultaten worden nu gebruikt door restauratoren om reconstructies te maken, zodat het effect van de gevonden pigmenten kan worden beoordeeld. Daarna zullen ze worden omgezet naar digitale kleuren om het gewelf uiteindelijk opnieuw tot leven te wekken.

Historische vitriolen in een Simpliciakast

Een ander onderzoek waarbij ik recentelijk was betrokken, gebeurde in Museum Rotterdam. Hier hebben we monsters genomen van historische vitrolen (sulfaten) uit twee Simpliciakasten. Simplicia zijn enkelvoudige plantaardige, dierlijke of mineralische stoffen met een medische werking, in tegenstelling tot ‘composita’, samengestelde medicijnen. Simpliciaverzamelingen hebben eeuwenlang een belangrijke rol gespeeld in de farmacie, als referentiematerialen voor de apotheker en voor het opleiden van studenten, maar tegenwoordig zijn ze buitengewoon zeldzaam.

Simpliciakasten bieden onderzoekers een mooie kans om ruwe grondstoffen te onderzoeken. Voor ons is dit interessant omdat apothekers vroeger niet alleen medicijnen, maar ook schildersmaterialen verkochten. De op twee na oudste kast in Nederland is de Simpliciakast van het Rotterdamse Chirurgijnsgilde uit 1730 die wordt bewaard in het Museum Rotterdam. Deze kast bevat met vijf vitriolen het grootste aantal historische vitriolen in Nederlandse Simpliciaverzamelingen.

Vitriolen kunnen bestaan in verschillende vormen, waaronder kopervitriool en ijzervitriool. IJzervitriool is een van de hoofdbestandsdelen van ijzergallusinkten, de inkt die bijvoorbeeld Rembrandt veel gebruikte. Met XRF hebben we gekeken naar de chemische samenstelling van de vitriolen, omdat dat het uiteindelijke uiterlijk van de inkten beïnvloed. Die informatie zal ook belangrijk zijn voor andere onderzoeken naar ijzergallusinkt-tekeningen en manuscripten die met dit product geschreven zijn.

Sanne Berbers is junior-specialist bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Reacties